© 2009 Humanistische Denktank CFI

Atheismedag

Op weg naar een betere maatschappij  

Door Anika Haacke

Het is zaterdag 30 mei 2009. Het zonnetje schijnt. In Landgraaf zitten vele duizenden mensen bij elkaar op de 40ste editie van Pinkpop en in de politiek van de afgelopen dagen zijn godslastering en de vrijheid van meningsuiting aan de orde van de dag. In Utrecht vindt een historische gebeurtenis plaats: de eerste Nederlandse Atheismedag. Georganiseerd door  Floris van den Berg en Annemarieke Otten, van het Center for Inquiry Low Countries.

Alhoewel het lekkere weer een aantal mensen ervan lijkt te hebben weerhouden aanwezig te zijn, zit de zaal ongeveer voor de helft gevuld met geinteresseerden, rond de 100 mensen. Opvallend is dat er ook de nodige jongeren aanwezig zijn. Een filmpje met vooraanstaande atheisten, vrijdenkers en wetenschappers en enkele sfeerbeelden uit de atheismecampagne zoals die de afgelopen maanden in Nederland en elders is gevoerd, leidt het thema van de dag.in. We zien Richard Dawkins, Charles Darwin, Hirshi Ali, Eshan Jami, Galileo, de atheistische buscampagne, een groot atheistisch reclamebord langs de A4 en een scala aan andere impressies. Joep Schrijvers, die vandaag zal bewijzen, naast schrijver en veelgevraagd spreker, ook een uitstekende dagvoorzitter te zijn, stelt zich voor en heet ons welkom: “We zijn begonnen!”

Nederland religieland?

In zijn sociologische analyse van geloof in Nederland vertelt Rob Tielman (voorzitter van Center for Inquiry Low Countries) ons dat het heersende idee in Nederland dat religie bezig is aan een terugkomst en wederopleving niet gestaaft wordt door de feiten. Uit percentages blijkt dat het aantal gelovigen (en dus de mate van geloof) in Nederland wel degelijk afneemt, en dat atheisten in aantal juist meer dan verdubbeld zijn.

De vraag of God bestaat of niet is echter niet de meest relevante in de Nederlandse maatschappij, zegt Tielman. Belangrijker is het, dat mensen zelf durven, kunnen en leren nadenken. Een democratie is namelijk niet, zoals veel mensen opperen, een land waar de meerderheid regeert, maar juist een land waar men een leefbare samenleving creeert waarin ieder individu een plaats kan vinden.

Al met al geeft Tielman op een luchtige manier weer hoe onjuist de algemene visie op de invloed en kracht van religie in Nederland is. Hij ziet de suggestie dat religie een belangrijke plaats inneemt in de Nederlandse maatschappij als (een poging tot)  een self-fulfilling prophesy. Wanneer mensen denken dat religie belangrijk is doordat ze horen dat het weer in opkomst is, gaan ze er zelf ook weer meer aan doen. “De schijnopleving van godsdienst is een poging om doorzettende secularisatie te verhullen”, aldus Tielman.

Atheisme campagne: een evaluatie

Tielman wordt bedankt met een hartelijk applaus en maakt plaats voor Dick Metselaar (Deventers eerste stadsdichter en deel van het campagneteam van de atheismecampagne) die ons wegwijs doet in de atheismecampagnes die de laatste paar maanden nogal wat publiciteit hebben gegenereerd.

De aanvankelijke aanzet tot de campagnes blijkt te zijn gegeven door slechts twee mensen: de 28-jarige journaliste Ariane Sherine, die zich stoorde aan christelijke slogans op Londense bussen, en John Worth, die de taak op zich nam geld in te zamelen voor de campagne via de actie “Atheists – Gimme Five”. De impuls die ervoor zorgde dat de campagne daadwerkelijk van de grond kwam, kwam in de vorm van de steun van de British Humanist Association (BHA).

De atheismecampagne heeft dankbaar gebruik gemaakt van de mogelijkheden van nieuwe media en was zonder de netwerken van websites als facebook, twitter, flickr en pledgebank nooit gegroeid haar uiteindelijke omvang.

Geld liep als water binnen voor de campagne en de media deden er nog een schepje bovenop met berichtgeving over de vaak felle negatieve reacties op de campagne. De Londense buschauffeur die weigerde in een bus met atheistische slogan te rijden was een van de meer hilarische berichten. De campagne verkreeg als gevolg hiervan wereldwijde navolging en werd gesteund door enkele bekende personen, zoals de evolutie-bioloog Richard Dawkins.

Ook in Nederland is de atheismecampagne goed van de grond gekomen. Metselaar legt uit waarom dit van belang was (en is). Ten eerste moet het atheisme ontdaan worden van diens negatieve connotaties. Hier zou een positief imago voor in de plaats moeten komen. Ten tweede moeten de atheistische standpunten zichtbaar worden gemaakt voor in de samenleving. Wat het atheisme precies inhoudt is vaak niet goed duidelijk bij het grote publiek. En ten derde is het belangrijk dat er zichtbaar wordt gemaakt dat er veel meer atheisten in de samenleving zijn dan doorgaans wordt gedacht, zoals ook Rob Tielman al betoogde.

De campagne zorgde ook voor controverse. De kamervragen van de kant van de SGP over de actie en de problematiek rond het maken van reclame voor de campagne zijn hier voorbeelden van. Metselaar uit zijn verontwaardiging over het feit dat de advertentiebureaus die verantwoordelijk zijn voor de reclameborden op stations en bussen ronduit weigerden niet-religieuze, atheistische reclame af te beelden, terwijl men bij religieus getinte reclame geen censuur toepast. Er mochten geen posters worden opgehangen met de campagneslogan “Er is waarschijnlijk geen God, durf zelf te denken en geniet van dit leven”, maar in Limburg werd wel een pater Karel trein ingezegend door geestelijken. De zaal lacht hier hartelijk om en lijkt Metselaars verontwaardiging volkomen te delen.

Toch mag de campagne hier in Nederland een succes genoemd worden, lijkt Metselaar te zeggen. Resultaten van de campagne waren onder andere de plaatsing van een megabillboard langs de A4 bij Schiphol voor enkele weken, het ophangen van posters in grote steden, aanscherping van reclameregels bij de NS en de vele aandacht die er voor de atheismecampagne is gegenereerd op verschillende websites en blogs. Ook was er veel aandacht vanuit de gedrukte media, maar deze was vaak negatief van aard, enkele uitzonderingen (zoals verassend genoeg het Reformatorisch Dagblad) daargelaten. Het verbaasde Metselaar en ook menigeen in het publiek dat dit het geval was in een land waarvan we doorgaans zeggen dat het geseculariseerd is. Hij gaf bovendien aan dat er vaak in de media over atheisten en atheisme wordt gesproken zonder daarbij een atheist zijn of haar stem te laten horen.

Ondanks de reeds behaalde resultaten, is er nog genoeg te doen. Atheisme is op het moment hot en hier moeten we iets mee doen. Zo zou de campagne een permanent karakter moeten krijgen, vindt Metselaar. Er moet een 10-puntenplan voor politici worden opgesteld zodat het voor hen makkelijker wordt om te toetsen of ze werkelijk seculier bezig zijn in hun functie en de humanistische beweging zou een horzelfunctie moeten gaan vervullen in de maatschappij en politiek. Verder moet er in de maatschappij meer nadruk worden gelegd op het verstrekken van informatie over atheisme en moet geleerd worden een beroep op de bijbel of koran in twijfel te trekken.

Metselaar roept met zijn praatje heel wat reacties op en heeft de lachers op zijn hand. Simpelweg het quoten van de Duitse atheisme campagne slogan (Es gibt mit am sicherheit grenzende wahrscheinlichkeit kein gott) is genoeg om de zaal kostelijk te amuseren.

De nuance van Rozemarijn Schalkx

Na al deze positiviteit over de atheismecampagne, wordt het tijd voor wat nuance. Rozemarijn Schalkx, humanistica, draagt ons een column voor over haar kijk op de campagne. Aanvankelijk, vertelt Schalkx, was ook zij gecharmeerd door het initiatief. Nu is zij echter faliekant tegen. Zowel op ideologisch als strategisch gebied heeft ze bezwaren. Strategisch gezien vreest ze dat atheistische acties slechts zullen zorgen voor meer religieuze utingen als tegenreactie. Ideologisch gezien stelt Schalkx dat het atheisme de wereld niet beter maakt. Ze hoeft niemand te overtuigen van het atheisme, en wil dat ook niet. Iedereen mag geloven wat hij of zij zelf wil. Daarom zegt Schalkx: “ik ben tegen de atheisme campagne, alleen leegte geeft ruimte”.

Wel is Rozemarijn tegen de bijzondere status die religie nog steeds heeft in de samenleving. In bijvoorbeeld het onderwijs en het verkrijgen van subsidies.

Een leefbare samenleving begint bij secularisme

Filosoof Paul Cliteur gaat in zijn verhaal dieper in op het idee van een samenleving die aan iedereen evenveel ruimte biedt, zoals Rozemarijn Schalkx dat al naar voren heeft gebracht. Cliteur noemt zichzelf religieloos opgevoed, maar vertelt dat hij toch huiverig is zich atheist te noemen. De term heeft namelijk bij het grote publiek een verkeerde connotatie, aldus Cliteur. Ze wordt niet geassocieerd met haar inhoud, maar eerder met de middelen waarmee men denkt dat zij bevordert wordt: agressie en felheid. Deze negatieve betekenis raakt het atheisme niet goed kwijt, aldus Cliteur. Het is voor hem echter overduidelijk dat de argumenten om niet in de God van de Bijbel te geloven sterker zijn dan die om wel in god te geloven.

Cliteur probeert in zijn lezing antwoord te geven op de vraag hoe je een samenleving vorm kunt geven en in harmonie kunt laten bestaan, terwijl er verschillende religies (en ook niet-gelovigen) in samen moeten leven. Hij geeft drie mogelijkheden. Ten eerste noemt hij het moreel esperanto, waarin eenieder probeert een redegeving voor moraal te geven die niet verwijst naar de eigen godsdienstige achtergrond. Volgens het moreel esperanto mag je nog steeds geloven in God, net zoals je, aldus Cliteur, rekenfouten mag maken. Een tweede optie is het cultureel polytheisme, waarbij wederzijds respect en tolerantie voor andersdenkenden centraal staan. Ten slotte suggereert Cliteur het secularisme, waarbij de staat een religie-neutrale positie inneemt. Alleen deze laatste optie is volgens Cliteur praktisch haalbaar.

De hilariteit van religie en geloof

Na dit serieuze betoog van Cliteur, is het tijd voor wat luchtigers. Astronoom Dap Hartmann blijkt de comedian van de dag te zijn. Om de paar minuten gaat de zaal plat van het lachen. Zoals ook Richard Dawkins wel vaker heeft benadrukt, is de God van het Oude en Nieuwe Testament een wrede, genocidale God. Hartmann maakt dit op komische wijze duidelijk door te vergelijken voor hoeveel doden God en de Duivel verantwoordelijk zijn in de Bijbel. De Duivel blijkt slechts 10 doden op zijn naam te hebben staan, terwijl de schattingen voor God uiteenlopen van 2 tot 33 miljoen doden. Ook zijn opmerking dat het woord van God niet te onderscheiden is van fantasieen van schaapsherders van 2000 jaar geleden, doet het bij het publiek goed. Hartmann maakt op hilarische wijze duidelijk dat Christenen de Bijbel niet consequent naleven, maar zelf uitkiezen aan welke regels en voorschriften ze zich houden. Zo zullen er maar weinig Christenen zijn die het gebod naleven dat al je kleren uit 1 soort garen gemaakt dienen te zijn, maar het voorschrift van de vrije zondag komt ze veel beter uit. Het fragment over de Rokerskerk dat Hartmann ons laat zien (te bekijken op http://www.youtube.com/watch?v=eO6s_ipXnEk),  illustreert op komische wijze dat de vrijheid van godsdienst veelvuldig wordt gebruikt en misbruikt. Ik heb zelden zo gelachen om de verontwaardiging en frustratie van gelovigen, als om Knevel en Van den Brink in dit filmpje.

Boekpresentatie

Hartmann's grappige en luchtige verhaal heeft het publiek perfect los gemaakt en de pauze komt dan ook als geroepen. Nadat Floris van den Berg (filosoof en directeur van Center for Inquiry Low Countries) de twee eerste exemplaren van zijn boek  'Hoe komen we van religie af? Een ongemakkelijke liberale paradox' overhandigt aan Paul Cliteur en Dirk Verhofstadt, begeeft iedereen zich naar buiten voor een lekker kopje thee of koffie en een beetje zonneschijn. Later op de middag zal Van den Berg uitgebreid ingaan op de drijfveren voor het schrijven van zijn boek en de inhoud ervan.

Verhofstadt en het kosmopolitisch humanisme

Wanneer iedereen rond 16:50 uur weer plaatsneemt in de zaal, is het woord aan vooraanstaand liberaal en theoreticus Dirk Verhofstadt die ons uitlegt waarom we atheisme als basis van onze moraal zouden moeten gebruiken.

Individualisme en het recht op zelfbeschikking zijn enkele van de belangrijkste rechten die een mens heeft, aldus Verhofstadt. Ze kennen dan ook een lange geschiedenis en zijn in het verleden vaak onderdrukt door extreem nationalisme, fascisme, nazisme en de theocratie. Toch is de drang tot individualisme en zelfbeschikking in de mens nooit gestorven. Het idee dat de mens geen middel is, maar een doel op zichzelf, kwam zeer sterk naar voren in 1968. De ontzuiling, secularisering, het feminisme en de anti-segregatie mentaliteit, lieten een nieuwe opleving van het individualisme zien. Tegenwoordig vormt religie echter weer een reeel gevaar. De fatwa tegen Salman Rushdie, de moord op Theo van Gogh, de doodsbedreigingen tegen Ayaan Hirshi Ali en Naima El Bezaz, maar ook het christelijke paleo-conservatisme in Amerika zijn een aanval op de principes van zelfbeschikking en individualisme. Waar men regeert in de naam van God, gaat de mens ten onder, vindt Verhofstadt. Gelovigen richten zich tegen ongelovigen, vrouwen en homoseksuelen. Het is volgens hem dan ook duidelijk dat religie een slechte moraal bevordert, vooral met betrekking tot individualisme en het recht op zelfbeschikking. Na het ontdoen van de wetenschap van religie is het dan ook hoog tijd om de moraal van religie te ontdoen. Op basis van atheisme moeten we komen tot een kosmopolitisch humanisme. Hierbij is het belangrijk dat we daadwerkelijk vanuit het atheisme te werk gaan. Vanuit de hypothese dat er geen God is. Wanneer we het agnosticisme als basis voor moraal zouden pakken zullen mensen steeds bepaalde aspecten van religie in de discussie inbrengen.

Verhofstadt maakt duidelijk dat een moraal op basis van atheisme moeilijk hoog te houden is, omdat men moet blijven denken en geen (blindelings) beroep kan of mag doen op een partij of leider. Het aannemen van een kosmopolitisch humanisme of een universele seculiere moraal (waarbij vrijheid van meningsuiting, gelijkwaardigheid van elke mens, scheiding van kerk en staat en recht op zelfbeschikking centraal staan) is echter de enige manier om om te gaan met de multiculturele samenleving waarin we vandaag de dag leven. Cultuurrelativisme en monoculturalisme zullen de problemen van een multiculturele maatschappij namelijk niet oplossen.

Strijdbare politiek met Frans van Dongen

Na een tweede column van de eloquente Rozemarijn Schalkx probeert Frans van Dongen (één van de bestuursleden van De Vrije Gedachte) ons te overtuigen van de noodzaak voor een atheistische politieke partij. Religianten rukken volgens hem steeds verder op en bemoeien zich met alles. Het idee dat we als atheisten aan politiek moeten gaan doen om de maatschappij harmonieus te maken en houden, loopt volgens Van Dongen als een rode draad door de verhalen van de eerdere sprekers. Atheisme is een ondergeschoven kindje dat zijn plaats in de maatschappij op moet eisen en de scheiding tussen kerk en staat moet bevorderen.

Slechte instincten

Wetenschapsfilosoof Herman de Regt gaat in zijn verhaal in op de wetenschap en het paranormale. De eerste laat duidelijk zien dat het bestaan van de tweede niet bewezen kan worden en dus slechts speculatie is. Het is echter lastig mensen hiervan te overtuigen omdat ze willen geloven in het paranormale. De wetenschapper die aantoont dat een 'paranormaal begaafd persoon', zoals Char, eigenlijk slechts een paar trucjes (bijvoorbeeld 'cold reading') toepast in haar readings, wordt door het publiek met de nek aangekeken. Het geloven in paranormale zaken lijkt de mens eigen te zijn, net zoals het geloof in God. Dit heeft alles te maken met het feit dat mensen graag oorzaken zien en graag intenties toekennen aan gebeurtenissen. Het corrigeren van deze primaire denkinstincten kost tijd, maar is wel zeer belangrijk, aldus De Regt. Wanneer men de tijd neemt voor het corrigeren ervan, zal men tot de conclusie komen dat er geen invulling van het concept 'god'  is, die duidelijk maakt dat god bestaat (op een manier die de meeste mensen bedoelen).

De Vrije Gedachte en haar voorzitter

De Regt maakt plaats voor dagvoorzitter Joep Schrijvers, die Anton van Hooff (voorzitter van De Vrije Gedachte) kort interviewt. Onderwerpen die aan bod komen zijn de activiteiten en doelstellingen van De Vrije Gedachte, de recente ophef over de vrijheid van meningsuiting en het recht op zelfdoding en euthanasie. Van Hooff sluit af door te zeggen dat ironie een grote rol zou moeten spelen in de pogingen het bredere maatschappelijke publiek te bereiken.

Een geneesmiddel voor een veelbesproken probleem

Dan is het tijd voor de laatste spreker, Floris van den Berg. Aan het begin van de atheismedag werd door Joep Schrijvers grappend opgemerkt dat Floris de atheismedag slechts organiseerde om zijn nieuwe boek onder de aandacht te brengen. Zijn enthousiasme en drijfkracht zijn zo groot dat hij inderdaad misschien de hele dag had kunnen vullen met zijn gedreven strijd tegen religie.

Van den Berg vertelt ons dat er de laatste tijd veel boeken zijn gepubliceerd over wat er mis is met religie (onder de noemer Nieuw Atheisme). Zowel op epistemologisch als op moreel gebied. Het werd daarom tijd om te schrijven over een mogelijk geneesmiddel tegen de ziekte die religie is. In zijn boek 'Hoe komen we van religie af? Een ongemakkelijke liberale paradox' zet Van den Berg 17 strategieen uiteen om van religie af te komen.

De manier waarop ons onderwijs is georganiseerd speelt hierin een belangrijke rol. Er moet algemeen verplicht seculier onderwijs komen en er moet een einde komen aan het definieren van kinderen met de religie van hun ouders. Om individuele vrijheid voor iedereen te waarborgen zal het vandaag al eerder besproken moreel esperanto tot werkelijkheid moeten worden. Een universele moraal waarin geen beroep wordt gedaan op welke religie dan ook. Een religie aanhangen dient niet verboden te worden door de overheid, maar moet wel ontmoedigd worden, op eenzelfde manier als roken. Wanneer mensen na hun opleiding nog steeds in God geloven, heeft het onderwijs gefaald, aldus Van den Berg.

Joep Schrijvers rondt de al wat uitgelopen atheismedag af en bedankt alle sprekers. Het publiek lijkt met een tevreden gevoel de zaal te verlaten. Een enkeling blijft nog even hangen bij de boekenstand of maakt een praatje met een van de sprekers.

Bijna alle sprekers hebben vandaag naar voren gebracht dat een betere, meer seculiere samenleving niet kan ontstaan zonder eens goed te kijken naar ons onderwijs. Het publiek lijkt het hier vurig mee eens te zijn. Het zou misschien geen gek idee zijn om een dag of middag te wijden aan hoe wij als atheisten denken het onderwijs te verbeteren.

     Sapere Aude